5 đồng, 10 đồng hay 15 đồng?

Một câu chuyện rất ngắn

Có một câu chuyện tôi nghe được trong một buổi nói chuyện, và nó cứ lởn vởn trong đầu tôi mấy ngày nay. Người kể bảo chính ông nghĩ ra nó từ nhiều năm trước. Câu chuyện ngắn thôi, gọi là chuyện "5 đồng, 10 đồng".

Khả năng của bạn đáng giá 10 đồng. Nhưng công ty chỉ trả bạn 5 đồng.

Câu hỏi là: bạn sẽ làm theo kiểu 5 đồng, hay theo kiểu 10 đồng?

Nghe thì đơn giản. Nhưng muốn chọn cho đúng, phải ngồi tính xem mỗi kiểu được gì, mất gì.

5 đồng hay 10 đồng: được gì, mất gì

Làm theo kiểu 5 đồng. Có mất tiền không? Không. Người ta trả 5, mình làm 5, sòng phẳng. Nhưng mình mất một thứ khác: mất mình. Vì mình biết rõ mình làm được 10, mà chỉ bỏ ra một nửa.

Làm theo kiểu 10 đồng. Có mất tiền không? Có. Làm 10 mà nhận 5, tức là mình "lỗ" 5 đồng mỗi lần. Nhưng đổi lại, mình giữ được mình.

Bởi vì đi làm là vậy: không làm thì thôi, đã làm thì phải làm cho hết mình. Mình chưa làm hết sức mà đã đòi người ta trả đủ, thì trước khi ai kịp nói gì, chính mình đã biết mình là người không ra gì rồi.

Nên một người đàng hoàng, khi đã chọn ở lại, sẽ không đắn đo nhiều: có làm thì làm theo kiểu 10 đồng. Còn thấy không đáng thì nghỉ, chứ không ở lại làm kiểu 5 đồng.

Người khôn ngoan làm theo kiểu 15 đồng

Đến đây câu chuyện mới bắt đầu thú vị. Theo người kể, người thật sự khôn ngoan sẽ không làm kiểu 5 đồng, cũng không dừng ở kiểu 10 đồng. Họ làm theo kiểu 15 đồng.

Làm kiểu 15 đồng thì sao? Có mất tiền không? Có, và mất rất nhiều. Làm 15 mà nhận 5. Có mất mình không? Không. Vẫn giữ được mình, giữ được uy tín, danh dự, phẩm giá.

Nhưng nếu chỉ để giữ uy tín và phẩm giá, thì làm 10 đồng là đủ rồi. Vậy làm thêm 5 đồng nữa để làm gì?

Câu trả lời là: làm kiểu 15 đồng mang lại một thứ mà chỉ có trời biết, đất biết, và mình biết. Đó là cơ hội để biết mình là ai.

Nếu cả đời mình chưa từng làm việc gì vượt quá sức mình, chưa từng làm việc gì đến quên cả bản thân, thì cả đời mình sẽ không có lấy một lần biết giới hạn của mình nằm ở đâu.

Nhiều bạn trẻ hỏi tôi: "Làm sao em biết em là ai? Làm sao em biết em giỏi cái gì?" Câu trả lời của người kể chuyện, và giờ cũng là của tôi: quăng mình vào cuộc sống. Lăn lưng ra mà làm. Chịu sống, chịu làm, chịu học, chịu cày. Rồi cộng thêm góp ý của những người xung quanh, mình mới đủ dữ liệu để tự định vị.

Còn nếu chưa từng lăn vào đời, thì người khác có nói gì mình cũng không tin. Kể cả khi họ nói đúng. Kể cả khi họ nói rất chân thành. Mình sẽ nghi ngờ tất cả, vì chính mình còn chưa biết mình.

Còn có kiểu 2 đồng rưỡi, và kiểu 1 đồng rưỡi

Chưa hết. Có những người khả năng 10 đồng, công ty trả 5 đồng, nhưng họ không làm 15, không làm 10, cũng không làm 5. Họ làm theo kiểu 2 đồng rưỡi. Công ty nào có người như vậy không? Có.

Lại có người "lợi hại" hơn nữa: chỉ làm theo kiểu 1 đồng rưỡi, nhưng lúc nào cũng diễn cho sếp thấy mình đang làm kiểu 15 đồng. Diễn rất sâu. Mà diễn sâu thì có được lâu không? Thường là không. Diễn thì sớm muộn cũng hết vai.

Vậy là trong công ty nào cũng có đủ năm kiểu người. Kiểu nào nhiều, kiểu nào ít thì tùy công ty. Người kể chuyện gọi tên từng kiểu rất gọn:

Năm kiểu chia làm hai nhóm. Nhóm thứ nhất: 15 đồng và 10 đồng. Nhóm thứ hai: 5 đồng, 2 đồng rưỡi và 1 đồng rưỡi.

Hai nhóm nhìn nhau thế nào

Nhóm 5 đồng, 2 đồng rưỡi, 1 đồng rưỡi nghĩ gì về nhóm 10 đồng, 15 đồng? Người kể hỏi cả hội trường, và câu trả lời bật ra rất nhanh: ngu, điên, khùng, thích thể hiện, "làm chết xác làm gì", "người ta có trả thêm đâu". Tóm lại là không bình thường.

Còn nhóm 10 đồng, 15 đồng nghĩ gì về nhóm kia? Gần như không nghĩ gì cả. Không phải vì kiêu, mà vì không có thời gian. Họ bận. Sáng bận, tối bận. Chỉ ai rảnh mới ngồi nghĩ về người khác.

Mà giả sử có một giây phút nào đó họ nghĩ đến, thì họ cũng không coi thường, cũng không thương hại. Trong đầu họ chỉ thoáng qua một ý: mình may mắn. Vì ngày xưa mình cũng từng như thế. Chỉ là đến một lúc, có chút gì đó khai sáng, và mình đã khác đi.

Câu này tôi thích nhất: có ai được khai minh mà chưa từng vô minh đâu. Có ai trở nên khôn ngoan mà chưa từng ngu muội đâu. Không ai sinh ra đã khôn.

Ở đời, tôn trọng người khác chưa đủ thì thôi, chứ coi thường người khác là không nên. Dù họ là ai. Chẳng qua mình may mắn hơn họ một chút.

Đam mê, trách nhiệm hay đối phó?

Gom lại, năm kiểu người thành ba cách làm việc:

• 15 đồng là làm vì đam mê.

• 10 đồng là làm vì trách nhiệm.

• 5 đồng, 2 đồng rưỡi, 1 đồng rưỡi là làm để đối phó.

Vậy mình chọn cách nào?

Nếu bạn đang muốn tìm ra chính mình, nhất là khi còn trẻ, thì câu trả lời đã rõ. Mà thế nào là trẻ? Người kể tạm lấy mốc dưới 35, cho "rộng rãi" một chút, vì nói dưới 30 thì nhiều người trong khán phòng bị loại mất.

Dưới 35, hãy làm việc bằng đam mê. Việc gì cũng vậy, thích hay chưa thích, đã nhận thì lăn lưng ra mà làm. Còn thật sự không muốn làm thì nghỉ. Nhưng đã làm thì chỉ có một thái độ: quên mình, hết lòng. Làm như thế, rồi mình sẽ biết mình là ai.

Viết tới đây, tôi nghĩ tới các bạn trẻ ở công ty mình. Tôi từng viết rằng tôi trao cơ hội để các bạn lớn lên và kiếm tiền. Câu chuyện 5 đồng, 10 đồng là nửa còn lại của câu chuyện ấy: cơ hội chỉ có nghĩa khi mình dám bỏ vào đó nhiều hơn những gì được trả. Không phải cho công ty. Mà cho chính mình.

Còn tôi, ở tuổi ngoài 30, tôi vẫn đang tập làm kiểu 15 đồng. Có hôm làm được, có hôm không. Nhưng tôi biết mình muốn đứng ở nhóm nào.

Do what you love, and love what you do. Và khi đã làm, hãy làm như thể mình đáng giá 15 đồng.

Bạn đang làm việc theo kiểu mấy đồng? Thành thật với mình thôi, không cần nói cho tôi biết đâu.